विशेष प्रतिनिधी
कोयनानगर : महाराष्ट्राच्या ऊर्जा क्षेत्रासाठी दिलासादायक ठरणारी एक महत्वाची बाब म्हणजे, कोयना जलविद्युत प्रकल्पाने नुकत्याच संपलेल्या तांत्रिक वर्षात विक्रमी वीजनिर्मिती केली आहे. ३१ मे २०२५ रोजी संपलेल्या वर्षात, या प्रकल्पातून तब्बल ३२६९.०६ मेगावॅट अवर्स वीजनिर्मिती करण्यात आली असून, त्यातून प्रकल्पाची कार्यक्षमता ठळकपणे अधोरेखित झाली आहे.
( Record electricity generation at Koyna Hydropower ProjectEconomic benefit of Rs 144 crores to the state)
ही वीजनिर्मिती पश्चिमेकडील टप्प्यातील ६७.५० टीएमसी पाणीसाठ्याच्या वापरातून साध्य झाली असून, कोळशावर आधारित वीजनिर्मितीच्या तुलनेत राज्य सरकारला सुमारे १४४ कोटी रुपयांचा खर्च वाचला आहे. सरासरी ४.४० रुपये प्रति युनिट दराने ही वीजनिर्मिती कोळशाच्या प्रकल्पांतून करावी लागली असती, तर तितकाच आर्थिक भार शासनावर पडला असता.
कोयना धरणाची एकूण साठवण क्षमता १०५ टीएमसी असून, यातील पाण्याचे वितरण कृष्णा पाणीतंटा लवादाच्या निर्णयानुसार करण्यात येते. यामध्ये ६७.५० टीएमसी पाणी जलविद्युत निर्मितीसाठी, तर ४० टीएमसी पाणी पूर्व महाराष्ट्रातील सिंचन व बिगरसिंचन प्रकल्पांसाठी वापरले जाते. या तंत्रशुद्ध व्यवस्थापनामुळे कोयना प्रकल्प केवळ ऊर्जा निर्मितीच करत नाही, तर राज्याच्या आर्थिक शाश्वतेतही हातभार लावत आहे.
विशेष म्हणजे, पावसाळा अद्याप सुरू होण्याआधीही, धरणातील उपलब्ध पाणीसाठा समाधानकारक आहे. ३१ मे २०२५ रोजी धरणात २३.१२ टीएमसी म्हणजेच ६५४.६५ दशलक्ष घनमीटर पाणीसाठा होता, त्यापैकी १८ टीएमसी (५०९.५१ दशलक्ष घनमीटर) जिवंत साठा आहे. याच काळात धरणाची जलपातळी २०६२.०५ मीटर इतकी नोंदवली गेली आहे.
या वर्षीच्या पावसावर अद्याप अनिश्चिततेचे सावट असले तरी, कोयना जलविद्युत प्रकल्पाने दाखवलेली कार्यक्षमता आणि जलसाठ्याचे व्यवस्थापन निश्चितच कौतुकास्पद आहे. पारंपरिक कोळशावरील प्रकल्पांच्या तुलनेत जलविद्युत हा पर्यावरणपूरक, खर्चिकदृष्ट्या किफायतशीर आणि दीर्घकालीन उपाय ठरणारा पर्याय असल्याचे यावरून पुन्हा सिद्ध झाले आहे.